Europa op z'n duits, romeins of grieks?

Om van Europa een politieke eenheid te maken zijn Europese leiders al decennia op zoek naar een Europees publiek. Hoe betrek je de Europese burger bij de Unie? Luuk van Middelaar, filosoof, VVD-lid, ooit assistent van Bolkestein gaf dinsdag j.l. in Utrecht zijn visie in een gesproken column. Hij onderscheidde drie wegen om van een ongeordende, versplinterde massa een publiek te maken. De eerste weg gaat via de cultuur. Hij noemde dat de Duitse aanpak, met verwijzing naar de Duitse filosofen Herder en Fichte, die hun medeburgers begin 19e eeuw opriepen om één Duitse natie te vormen. De tweede weg is de Romeinse, de verleiding van de massa met 'brood en spelen'. De derde weg is de Griekse en die gaat over de rechten van de burger om mee te beslissen.

Wie de afgelopen jaren het debat over de toekomst van Europa heeft gevolgd herkent deze drie benaderingen. De Duitse manier van denken is in dat land nog steeds aanwezig. Zie de "Verklaring van Hannover"van mei dit jaar: eerst de identiteit, dan de politieke samenwerking. De Romeinse aanpak legt de nadruk op de welvaart die Europa bracht (de 'spelen' zijn misschien nog niet zo goed uit de verf gekomen). De Griekse methode gooit het over de boeg van de democratie, de D66-visie zal ik maar zeggen. Er was op deze bijeenkomst ook iemand van een nieuwe transnationale Europese partij, Newropeans, die een dergelijke benadering als exclusief en uniek uitgangspunt heeft.

Voor de discussie over de GroenLinkse beginselen inzake Europa is het verhaal van Van Middelaar interessant. Waar gaan we op in zetten? De weg via de democratie heeft mij altijd erg aangesproken, maar ik denk dat de betrokkenheid bij Europa uiteindelijk toch beter te bereiken is als ook de gezamenlijke materiële en immateriële belangen voor ogen worden gehouden. In de romantische Duitse aanpak zie ik veel minder, het gezamenlijke gevoel ontstaat door de samenwerking en gaat er niet aan vooraf. Opmerkelijk was dat staatssecretaris Frans Timmermans, die ook sprak op deze bijeenkomst, in tegenstelling tot Van Middelaar de Duitse aanpak niet geheel wilde negeren. Wat mij betreft zetten we bij GroenLinks in op de Grieks-Romeinse methode. Een worsteling zal het zeker worden.
Toekomst Europa, Europees burgerschap

Een gemeente met 100% duurzame energie

In Oostenrijk gebruiken inwoners en bedrijven van de gemeente Güssing in de deelstaat Burgenland (langs de grens met Hongarije) 100% duurzame energie. Het voorbeeld van Güssing werd zaterdag j.l. gepresenteerd op een bijeenkomst van de Europese Groene Partij in Wenen. Economie was het thema van de bijeenkomst. Güssing was tot voor kort een achtergebleven gebied met 70% forensen die elke dag naar Wenen moesten reizen. Er zijn nu bedrijven die gespecialiseerd zijn in zonne-energie en het vergassen van hout die naast duurzame energie ook werkgelegenheid bieden aan alle inwoners. Er zijn 1100 nieuwe arbeidsplaatsen gecreëerd. Het bedrijf dat zonnepanelen maakt heeft ook een uitgebreid trainingsprogramma voor 'solarteurs', ambachtslieden die gespecialiseerd zijn in zonne-energie toepassingen.
Dat duurzame energie goed is voor de werkgelegenheid bleek ook uit de ervaringen in de provincie Ober-Österreich (Linz). Daar zit een groene minister van energie. Vanwege de vrees dat verschillende projecten op het gebied van duurzame energie schadelijk zouden zijn voor de economie heeft hij de Universiteit een onderzoek laten doen dat objectief heeft uitgewezen dat duurzame energie banen oplevert. Ook in Linz is de combinatie met investeringen in het onderwijs een succes gebleken.
Tijdens de diverse plenaire en parallel-bijeenkomsten werden vele andere voorbeelden genoemd die duidelijk maakten dat een duurzame economie in meerdere opzichten welvaart genereert. Het thema economie was voor het eerst zo centraal op de agenda. Na het aannemen van nieuwe guiding principles, op het congres vorig jaar in Genève was dit weer een stap vooruit naar een partij met een breed program die bewijst niet alleen te bestaan bij de gratie van groene issues. De visie op de economie zal verder worden uitgewerkt door een werkgroep die de grondslag gaat leggen voor het verkiezingsprogram van 2009. De vraag daarbij is of de EGP de duurzaamheid zal opzoeken binnen de kaders van de liberale markteconomie (zoals b.v. de Duitsers en de Tsjechen bepleiten) of dat gezocht wordt naar wat de Oostenrijkse Groene gedelegeerde Frans Floss noemde: een derde weg tussen kapitalisme en planeconomie, een eigen visie op ecologie/economie waarvoor ook bij de Britten en anderen wel animo bestaat, afgaande op diverse bijdragen. Hete hangijzers als de "flat tax" en de wenselijkheid van een basisinkomen zullen in dit debat een hoofdrol gaan spelen.
De zwakte van de EGP zit vooral in het feit dat er tussen twee halfjaarlijkse bijeenkomsten weinig vordering wordt geboekt, geen debat plaats vindt en geen informatie en ervaringen worden uitgewisseld. Voorbeelden als dat van Güssing (en uit Nederland bijvoorbeeld het ECN-rapport over de economische aspecten van kernenergie) zouden toch op een veel bredere schaal onder groenen moeten worden verspreid. Zo langzamerhand begint dat steeds meer mensen te irriteren. Ik hoop dat dat binnenkort ook tot initiatieven leidt.

Europese Groene Partij, duurzame economie

Zullen we het referendum missen?

Een referendum over een nieuw Europees verdrag zou consequent zijn. Dat het niet doorgaat schaadt ongetwijfeld het vertrouwen in de politiek. Maar als je naar het Tweede Kamerdebat van gisteren over het referendum kijkt vergaat je echt alle lust om er alsnog voor in actie te komen. Het gaat alleen maar over de Haagse politici zelf, niet over Europa, nog niet eens over Nederland. Een nieuw referendum zal een herhaling worden van dat van 2005. Binnenlandse, Haagse politiek zal de boventoon voeren. De SP tegen de PvdA, Wilders tegen de islam. Ik denk dat we er niet rouwig om moeten zijn dat het referendum niet doorgaat. Deze ronde hebben we helaas verloren, laten we ons concentreren op nieuwe kansen bij de verkiezingen in 2009.
Achteraf moeten we toch toegeven dat een referendum over zoiets complex als een Europese grondwet of een verdrag een brug te ver is. Het is dan wel consequent om een nieuwe versie voor te leggen in een referendum, maar is het ook verstandig? Jeder Konsequenz führt zum Teufel, zeggen de Duitsers. PvdA EK-lid Klaas de Vries zei onlangs: als je weet dat je een fout hebt gemaakt, moet je het niet bewust nog eens overdoen.
Ik denk dat er ook nieuwe kansen zijn voor een echt Europees debat als je niet meer over een grondwet of iets wat daarop lijkt hoeft te praten. Ook een vaag idee van een grondwet geeft eurosceptici een te gemakkelijke kans om de dreiging van een superstaat in de strijd te gooien. Dat leidt af van de vraag hoe we in Europa op verschillende terreinen het best kunnen samenwerken. Onder welke voorwaarden, met welke politieke doelen. Het afsluiten van het debat over het al dan niet grondwettelijk verdrag biedt nieuwe kansen om op een veel praktischer niveau over Europese samenwerking te praten.

referendum, Europese grondwet

André Gorz overleden

In een nieuwsbrief van Ecolo las ik dat André Gorz (84) en zijn ongeneeslijk zieke vrouw maandag zelf een einde hebben gemaakt aan hun leven. Gorz gold als een van de belangrijkste linkse Europese filosofen van de postindustriële samenleving. Als zodanig heeft hij ook zijn bijdrage geleverd aan de politieke oriëntatie van de Europese groene beweging.
Gorz hoorde eind jaren zestig samen met Sartre tot de neo-marxisten die erg populair waren in de studentenbeweging. Later was hij samen met de oprichter van de Franse tak van Friends of the Earth, Hervé, een van de leidende figuren in de nieuwe politiek-ecologische beweging. In 1980 verscheen zijn boek Afscheid van het Proletariaat. In zijn visie zou een verregaande automatisering en de daardoor ontketende stijging van de productiviteit een einde maken aan de loonarbeid als voornaamste bron van welvaart. Hij bepleitte verregaande arbeidstijdverkorting en een aanvulling van het inkomen door de staat in ruil voor maatschappelijk nuttige en culturele activiteiten.
Kom er nog eens om vandaag de dag! Arbeidstijdverkorting is een vergeten politiek programmapunt. Loonarbeid staat nog steeds in het hart van de sociaal-economische politiek. Moeten we Gorz niet eens gaan (her)lezen nu we in GroenLinks met een beginselprogramma bezig zijn en er in de EGP geprobeerd wordt een visie te ontwikkelen op een groene, duurzame economie? Duurzame werkers zijn dat niet ook uitgeruste en ontspannen werkers - in tegenstelling tot de moderne work-aholics?
Opmerkelijk is dat de dood van Gorz in Nederland alleen gemeld werd door De Telegraaf. Dat zal wel toeval zijn. Maar het geeft toch te denken. De Franstalige wereld is voor Nederlanders wel eens dichterbij geweest.

De Europese identiteit bestaat ook niet

Al het overheidsbeleid is gericht op één Nederlandse identiteit, terwijl er eigenlijk helemaal niet één soort Nederlander is. Dat zegt de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) in het rapport ‘Identificatie met Nederland’ dat vandaag verschijnt. Dat zo'n eenvoudige waarheid vastgesteld moet worden door de hoogst genoteerde denktank in Nederland zegt iets over de miserabele staat van het denken in ons land. Diversiteit is geen vanzelfsprekendheid meer, het is nu onderdeel geworden van een politiek program. We moeten er hard voor vechten. Vreemd eigenlijk, of niet?

Identiteit en identificatie zijn begrippen die ook voortdurend opduiken in het debat over de Europese integratie. De scepsis die heerst in Europa, en met name in Nederland, zou te maken hebben met het feit dat mensen zich niet met Europa kunnen identificeren. Ze voelen zich geen Europeaan, ze voelen zich alleen Nederlander. Of Duitser of Pool of Fransman (geen Belg, dat is weer een ander verhaal). En daar zou dan het grote probleem liggen. Er is nog geen Europese identiteit en zo lang die er niet is zal de EU een kunstmatige constructie van politici en ambtenaren blijven. Mensen moeten een band voelen met Europa anders zal de Europese samenwerking mislukken. Of zoals het in de verklaring van Hannover staat die 15 mei j.l. is opgesteld t.g.v. het 50-jarig bestaan van de Europese samenwerking: "Het Europese project zal alleen dan slagen als mensen zich met het idee van de Europese integratie kunnen identificeren."

Ik geloof er helemaal niets van. Met dergelijke redeneringen wordt de zaak op z'n kop gezet. Mensen krijgen een band omdat ze in de praktijk geconfronteerd worden met het feit dat ze van elkaar afhankelijk zijn en op grond daarvan gaan samenwerken. Door die samenwerking kan er een gemeenschappelijk gevoel ontstaan voor een gemeenschappelijke zaak. Identificatie in de zin van je betrokken voelen bij is geen voorwaarde, maar een gevolg van samenwerking die als zinvol wordt ervaren. Daarvoor hoef je je niet één te voelen met alle samenwerkingspartners. Dat zou betekenen dat elk economisch of politiek verband onmogelijk is. In het samenwerkingsverband kan wel een gemeenschappelijk gevoel groeien, maar ook in de loop van de tijd is volkomen vereenzelviging met de partners geen must. Het wij-gevoel is een ideologische constructie. Het bestaat zelfs niet in een liefdesrelatie. Individuen hebben een identiteit, een gemeenschap is altijd divers.
Kortom, de verklaring van de huidige euroscepsis uit een gebrek aan Europese identiteit of gebrek aan identificatie met het Europese project deugt niet en brengt ons geen stap verder. Deze begrippen vertroebelen het debat en leiden slechts tot vage ideologische verhalen. Ik ben er voor om naar de praktijk te kijken: op welke punten hebben we met wie allemaal wat te maken in de economie en de politiek en hoe gaan we samenwerken om er voor alle betrokkenen het beste uit te halen? Zondag j.l. hebben we in de tent in Leersum aan de hand van heel concrete onderwerpen gediscussieerd over de betekenis van Europa. Er waren nogal wat onderwerpen bij waar we niet uitkwamen moet ik eerlijk zeggen. Maar het type discussie beviel me wel, het zuigt je middenin de Europese politiek zonder vage ideologische verhalen die meer verwarring zaaien dan oplossingen bieden.

Sison boekt succes bij het Europese Hof

Deze week heeft het Europese Hof in Luxemburg een uitspraak gedaan in de zaak van de Filipijnse communist José Maria Sison die al 20 jaar als balling in Nederland verblijft en sinds 2001 op een internationale terroristenlijst staat. De Raad van Ministers van de EU heeft volgens het Hof met het besluit om Sison in 2002 op de lijst te plaatsen zijn recht op verdediging en juridische bescherming geschonden. Dat is een eerste succesje voor Sison na jarenlange juridische procedures door Nederlandse en Belgische mensenrechtenadvocaten. Hij wordt nu niet meteen van de lijst gehaald, maar met dit vonnis kan nu ook beroep aangetekend worden.
De zaak-Sison sleept vanaf het ontstaan van de terroristenlijsten direct na 9/11. In het kader van een door de VS geleid internationaal offensief was het de bedoeling met deze lijsten personen en organisaties het leven onmogelijk te maken onder meer door hun banktegoeden te bevriezen. Sison is door Nederland op aandrang van de geheime diensten van de VS, op hun beurt ingefluisterd door de Filipijnse regering, op de lijst gezet en moet sindsdien van giften van vrienden leven. De EU Ministerraad heeft de aanbevelingen van Nederland ongezien overgenomen. Nooit is duidelijk gemaakt waarom Sison op deze lijst is gezet, laat staan dat hij zich daartegen heeft kunnen verdedigen. Dat een balling in Nederland schuldig zou zijn aan terrorisme moet toch op zijn minst vragen oproepen. Maar bij eerdere procedures kregen de advocaten zelfs geen gehoor toen zij alleen maar om informatie over de gronden voor de veroordeling van Sison vroegen.
De zaak Sison leert wat mij betreft twee dingen. Ten eerste het belang van de juridische binding van het Handvest Grondrechten. In dat Handvest zijn bijvoorbeeld rechten van verdachten in juridische procedures opgenomen zoals inzage in de dossiers. Als de Europese Grondwet in 2005 was aangenomen zouden we op dit punt een stuk verder zijn geweest. En op de tweede plaats is er het belang van de EU als beschermer van mensenrechten tegen de macht van de VS. Eén enkel land kan zich niet goed verweren tegen de vergaande eisen die de amerikanen stellen. De zaak van de vliegpassagiersgegevens is daar ook een voorbeeld van. De handhaving van mensenrechten is een internationale zaak geworden en vereist dus ook een krachtige EU die kan optreden namens alle Europeanen.


mensenrechten, terrorismebestrijding

Het nationalistische socialisme van de SP

Wat drijft Van Bommel? Het woensdag gehouden kamerdebat over de resultaten van de Eurotop laat weinig verschil meer zien tussen Van Bommel en Wilders. De SP keert zich tegen het opheffen van het vetorecht op een aantal gebieden "omdat landen dan dingen door de strot geduwd krijgen die ze niet willen". Daarbij noemt hij met name de mogelijkheid dat Nederland gedwongen zou kunnen worden een bepaalde hoeveelheid asielzoekers op te nemen. Nog afgezien van het feit dat de opheffing van het veto het ook mogelijk maakt dat er dingen gerealiseerd kunnen worden die we wél graag willen, kun je je afvragen wat de opstelling van de SP met socialisme te maken heeft. Ik dacht dat het bij socialisme ging om het opkomen voor de arbeidersklasse en niet voor een heel land.
Wat wil de SP? De EU is al veel te lang een overwegend economisch project. Het gaat op de eerste plaats om het bieden van grensoverschrijdende speelruimte aan bedrijven. Wil de SP dat zo houden? Of is het ook mogelijk te praten over sociale hervormingen? Van Bommel prijst de positie van de Engelsen. Uitgerekend zij profiteren op economisch vlak van de EU, maar wensen hun eigen arbeidersklasse zo veel mogelijk onder de duim te houden.
Het kan ook nog platter. De SP laat zich inspireren door problemen bij de naaste concurrent PvdA en de mooie cijfers in de peilingen voor de eigen partij. Afstand nemen van de PvdA versterkt de eigen positie. Europa als puur nationaal politiek issue. Maar wat heeft dat nog met socialisme te maken?